भगवान कल्किको जन्मस्थान

भनिएको छ कि भगवान महाविष्णुका दसौँ अवतार ‘कल्कि अवतार’को जन्म ‘सम्भल’ नामक गाउँमा हुनेछ। यो जानकारी श्रीमद्भागवत, श्रीमद् महाभारत, कल्कि पुराण र भविष्य मालिकासहित विभिन्न हिन्दू शास्त्रहरूमा उल्लेख गरिएको छ। तर सम्भल गाउँको अवस्थितिबारे धेरै भ्रम रहेको छ। आज भारतका विभिन्न भागका अनेक व्यक्ति आफूलाई कल्कि अवतार भन्छन् र आफ्नो जन्मस्थान सम्भल गाउँ भएको दाबी गर्छन्। तर भारतमा सम्भल (जसलाई सम्भूत सम्भल पनि भनिएको छ) नामका केवल दुई स्थान छन्, जसबारे श्रीमद्भागवत, महाभारतको ‘वन पर्व’ र पञ्चसखाको भविष्य मालिकामा वर्णन पाइन्छ।

श्री वेदव्यासले श्रीमद्भागवतको आफ्नो रचनामा उल्लेख गर्नुभएको छ कि भगवान कल्किले सम्भल गाउँमा जन्म लिनुहुनेछ, जहाँ उहाँले पाप र पापी (म्लेच्छ)हरूको विनाश गर्नुहुनेछ। यसको वर्णन निम्न श्लोकमा गरिएको छ:

“śambala-grāma-mukhyasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ
bhavane viṣṇuyaśasaḥ kalkiḥ prādurbhaviṣyati”

स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण — स्कन्ध 12, अध्याय 2, श्लोक 18

भावार्थ: माथिको श्लोकअनुसार भगवान कल्किको जन्म सम्भल गाउँका एक प्रमुख ब्राह्मणको घरमा हुनेछ। यी ब्राह्मणलाई भगवान महाविष्णुका अनन्य भक्तका रूपमा वर्णन गरिएको छ, जो दिनहुँ उहाँको महिमा गान गर्छन्।

भगवान कल्किको जन्मस्थानका रूपमा सम्भल गाउँको महत्त्वलाई महाभारतको ‘वन पर्व’मा पनि रेखाङ्कित गरिएको छ। द्वापर युगको अन्त्यमा महाभारतको रचना गर्नुभएका श्री वेदव्यासले त्यसमा एक श्लोक समावेश गर्नुभएको छ, जो सम्भल गाउँमा भगवान कल्किको जन्मको उल्लेख गर्छ।

“Kalki Viṣhṇu jaśānāma dvija kāla pracoditā

uptasayate mahābirajeyā mahābuddhi parākrama

saṁbhūta saṁbalagrāme brāhmaṇa basati subhe”

स्रोत: वन पर्व अध्याय, संस्कृत महाभारत, व्यासदेव

भावार्थ: माथि उल्लिखित श्लोकअनुसार भगवान कल्किको जन्म सम्भूत सम्भलमा निवास गर्ने एक प्रमुख ब्राह्मणको घरमा हुनेछ — त्यो गाउँ, जसलाई विगतमा राजा श्री जाजाति केशरीले माता बिरजा देवीको क्षेत्रमा यज्ञ गर्ने प्रयोजनका लागि नवस्थापित गरेका थिए।

ओडिशाको इतिहासअनुसार, सोमवंशी राजवंशका राजा श्री जाजाति केशरीले दस अश्वमेध यज्ञ गर्नका लागि उत्तर प्रदेशको कन्नौजबाट 10,000 ब्राह्मण ल्याएर उनीहरूलाई माता बिरजा देवीको क्षेत्र (ओडिशाको जाजपुर जिल्ला)को पूर्वपट्टिको एक इलाकामा बसाए, र यसरी सम्भल नामक एक नयाँ (अर्थात् संस्कृतमा ‘सम्भूत’) गाउँ स्थापित गरे। महर्षि वेदव्यासले माथिको श्लोकमा यही गाउँलाई सम्भूत सम्भल भन्नुभएको छ (संस्कृत शब्द ‘सम्भूत’को अर्थ ‘नवनिर्मित’ हुन्छ। सम्भल नामक स्थान पहिले कहिल्यै अस्तित्वमा नभएको र राजाद्वारा अस्तित्वमा आएको हुनाले यसलाई सम्भूत सम्भल भनिन्छ)।

यो ध्यान दिनु आवश्यक छ कि वर्तमान उत्तर प्रदेशको मुरादाबाद जिल्लामा पनि सम्भल नामको एक गाउँ छ। तर माथिको श्लोकबाट यो निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ कि भगवान कल्किको जन्म नयाँ सम्भल, अर्थात् ओडिशाको सम्भूत सम्भलमा हुनेछ, उत्तर प्रदेशको सम्भल गाउँमा होइन।

पञ्चसखाले पनि भविष्य मालिकामा सम्भल गाउँको यही सटीक स्थानलाई दोहोर्‍याउनुभएको छ। महापुरुष अच्युतानन्दले आफ्नो ग्रन्थ ‘बिरजा माहात्म्य’को दोस्रो अध्यायमा श्री वेदव्यासका वचनको पुष्टि गर्दै भन्नुभएको छ कि सम्भल गाउँ ओडिशाको माता बिरजा क्षेत्रको पूर्वी भागमा अवस्थित छ। उहाँले यो पनि उल्लेख गर्नुभएको छ कि राजा जाजाति केशरीद्वारा यज्ञ गराउनका लागि कन्नौजबाट ल्याइएका ब्राह्मणहरू यही सम्भल गाउँमा बसोबास गर्थे, जो पछि ‘सम्भूत सम्भल’ नामले चिनियो। उहाँले आफ्नो पुस्तकमा यसबारे प्रचुर प्रमाण दिनुभएको छ, जसको एक अंश तल दिइएको छ,

“suna bāra suta nihāra bacanā e aṭe acyuta ṭhāra
Nābhi gayā tīrtha harihara kṣetra grāmaṭī saṁbala pura”

स्रोत: बिरजा माहात्म्य, व्यासदेव

भावार्थ: महापुरुष अच्युतानन्दले माथिको श्लोकमा भन्नुभएको छ कि सम्भल गाउँ अथवा सम्भूत सम्भल त्यो ब्राह्मण-बस्ती हो, जो ओडिशाको जाजपुर जिल्लामा माता बिरजा देवीको मन्दिरको पूर्वी भागमा स्थापित गरिएको थियो। यो तीर्थस्थल ‘नाभि गया’ वा हरि-हर क्षेत्रका नामले पनि चिनिन्छ।

त्यसैले यो निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ कि श्रीमद्भागवत, श्रीमद् महाभारत, कल्कि पुराण, भविष्य मालिका र महापुरुष अच्युतानन्दद्वारा रचित ग्रन्थ ‘बिरजा माहात्म्य’सहित विभिन्न शास्त्रहरूअनुसार भगवान कल्किको जन्म भारतको ओडिशा राज्यमा माता बिरजा क्षेत्रको ‘सम्भूत सम्भल’ गाउँमा हुनेछ।

जय श्री माधव