धर्मको पुनःस्थापनाका लागि भगवान महाविष्णुका दस दिव्य अवतार।
श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ,
“yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṁ sṛjāmy aham
paritrāṇāya sādhūnāṁ vināśāya ca duṣkṛtām
dharma-sansthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge”
स्रोत: श्रीमद्भगवद्गीता, अध्याय-4, श्लोक 7 & 8, व्यासदेव
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोकमा अर्जुनलाई ‘भरतवंशी’ भनी सम्बोधन गर्दै भगवान श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ, “हे भरतवंशी, जब र जहाँ धर्मको ह्रास हुन्छ र अधर्मको प्रबल उत्थान हुन्छ, त्यस बेला म स्वयं अवतार लिन्छु। साधुहरूको रक्षा गर्न, दुष्टहरूको विनाश गर्न र धर्मका सिद्धान्तहरूको पुनःस्थापना गर्न म प्रत्येक युगमा प्रकट हुन्छु।”
गोस्वामी तुलसीदासले आफ्नो ग्रन्थ ‘रामचरितमानस’ मा भनेका छन्,
“jaba -jaba hōī dharama kī hānī,
bāḍhahi asura adhama abhimānī,
taba-taba dhari prabhu vividha śarīrā,
harahi dayānidhi sajjana pīrā”
स्रोत: रामचरितमानस, गोस्वामी तुलसीदास
भावार्थ: उपर्युक्त पङ्क्तिहरूमा गोस्वामी तुलसीदासले भनेका छन् कि जब मानवता धर्मको मार्गबाट विचलित हुन्छ, तब आसुरी र अधार्मिक शक्तिको उभार हुन्छ। त्यस्तो बेला भगवान महाविष्णु धर्मको पुनःस्थापना गर्न, असुरहरूको संहार गर्न र ऋषि, सन्त, मानव तथा देवताहरूको रक्षा गर्न आफ्ना कुनै अवतारका रूपमा संसारमा प्रकट हुनुहुन्छ।
यसप्रकार, ब्रह्माण्डमा सन्तुलन र सामञ्जस्य पुनःस्थापित गर्न तथा बुराईबाट भलाईको रक्षा गर्न भगवान महाविष्णुले विभिन्न युगहरूमा अनेक अवतार लिनुभएको छ। दशावतार (जसलाई कतै दसावतार वा दशावतारा पनि लेखिन्छ) भन्नाले भगवान महाविष्णुका दस प्रमुख अवतारलाई जनाउँछ। संस्कृत शब्द ‘अवतार’ को अर्थ हो ‘अवतरण’ वा ‘प्रकटीकरण’। दस अवतारमध्ये पहिला पाँच सत्ययुगमा प्रकट भए। ती हुन् — ‘मत्स्य अवतार’, ‘कच्छप/कूर्म अवतार’, ‘वराह अवतार’, ‘नरसिंह अवतार’ र ‘वामन अवतार’। त्यसैगरी, त्रेतायुगमा भगवान नारायणले दुई अवतार लिनुभयो: ‘राम अवतार’ र ‘परशुराम/भृगुपति अवतार’। पुनः, द्वापरयुगमा भगवान नारायणले दुई अवतार धारण गर्नुभयो: ‘कृष्ण अवतार’ र ‘हलधर/बलराम अवतार’।
भनिन्छ कि यो कलियुगमा भगवान नारायणले तीन अवतार लिनुहुनेछ, जसमध्ये केवल दुई मात्र दशावतारको भाग मानिन्छन्। महान् भक्त तथा सम्मानित कवि जयदेवद्वारा रचित प्रसिद्ध गीतिकाव्य ‘गीत गोविन्द’, श्रीमद्भागवत पुराण तथा अन्य पवित्र ग्रन्थहरूमा भगवान महाविष्णुका यी ‘दस अवतार’ अर्थात् ‘दशावतार’ को सजीव वर्णन पाइन्छ। दशावतारको सङ्क्षिप्त वर्णन तल दिइएको छ।
पवित्र ग्रन्थ श्रीमद्भागवत महापुराणमा महर्षि वेदव्यासले मत्स्य अवतारको विवरण तल उद्धृत गरिएअनुसार प्रस्तुत गरेका छन्,
“asīd atīta-kalpānte brāhmo naimittiko layaḥ
samudropaplutās tatra lokā bhūr-ādayo nṛpa
kālenāgata-nidrasya dhātuḥ śiśayiṣor balī
mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo ’ntike ’harat
jñātvā tad dānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam
dadhāra śapharī-rūpaṁ bhagavān harir īśvaraḥ”
“atīta-pralayāpāya utthitāya sa vedhase
hatvāsuraṁ hayagrīvaṁ vedān pratyāharad dhariḥ”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 1 – अध्याय 3, श्लोक 7, 8, 9, 57
गीत गोविन्दमा श्री जयदेव महाराजले मत्स्य अवतारको उल्लेख यसप्रकार गरेका छन्,
“pralaya-payodhi-jale dhritavan asi vedam
vihita-vahitra-caritram akhedam
kesava dhrita-mina-sarira jaya jagadisa hare”
उपर्युक्त दुवै श्लोकले भगवान महाविष्णुको प्रथम अवतार मत्स्य अवतारको महिमा गान गर्छन्। मत्स्य अवतार ज्ञान र प्रकृतिको संरक्षण तथा मानवतालाई विनाशबाट बचाउनुसँग सम्बन्धित छ।
भावार्थ: सत्ययुगमा जब संसार महाप्रलय (जल प्रलय) को सामना गर्दै थियो, तब भगवान महाविष्णुले संसारको रक्षा गर्न विशाल माछा अर्थात् मत्स्यको रूप धारण गर्नुभयो र मनु (जो मानवताका आदिपुरुष बने), सप्तऋषि (सात महान् ऋषि) तथा पशु, अन्न र वनस्पतिका विविध प्रजातिहरू बोकेको विशाल नौकालाई सुरक्षित स्थानसम्म मार्गदर्शन गर्नुभयो। प्रलय भइरहेको बेला हयग्रीव नामक एक असुरले ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता भगवान ब्रह्माबाट वेद (पवित्र हिन्दू ग्रन्थ) चोरी गरी समुद्रको गहिराइमा लुकाइदिएको थियो। वेद पुनः प्राप्त गर्न भगवान महाविष्णुले माछा (मत्स्य) को रूप धारण गरी समुद्रमा प्रवेश गर्नुभयो। मत्स्य रूपमा उहाँले वेद खोजी निकाल्नुभयो, असुर हयग्रीवलाई पराजित गरी वध गर्नुभयो, वेद पुनः प्राप्त गरी भगवान ब्रह्मालाई फर्काउनुभयो र आफ्नो दिव्य स्वरूपमा फर्कनुभयो।
यसप्रकार, मत्स्य अवतारमा भगवान महाविष्णुले मनुको नौकाद्वारा मानवतालाई विनाशकारी सर्वनाशबाट र ज्ञानको स्रोत वेदलाई आसुरी शक्तिहरूबाट बचाउनुभयो।
यसप्रकार, मत्स्य अवतार धर्मात्माहरूको रक्षा गर्ने र ब्रह्माण्डको सन्तुलनलाई खतरामा पार्ने दुष्ट शक्तिहरूको विनाश गर्ने भगवान महाविष्णुको सामर्थ्यको प्रतीक हो।
श्रीमद्भागवत महापुराणमा महर्षि वेदव्यासले भगवान महाविष्णुको कूर्म (कछुवा) अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“pṛṣṭhe bhrāmyad amanda-mandara-giri-grāvāgra-kaṇḍūyanān
nidrāloḥ kamaṭhākṛter bhagavataḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ
yat-sanskāra-kalānuvartana-vaśād velā-nibhenāmbhasāṁ
yātāyātam atandritaṁ jala-nidher nādyāpi viśrāmyati”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 12, अध्याय 13, श्लोक 2
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोक भगवान महाविष्णुको द्वितीय अवतार कूर्म (जसलाई कच्छप पनि भनिन्छ) अवतारको महिमा गान गर्छ। सत्ययुगमा देवता र असुरहरू समय-समयमा निरन्तर युद्धरत रहन्थे। असुरहरूका हातमा आफ्नो अधिकार गुमाउँदै गएका देवताहरू सहायताका लागि भगवान महाविष्णुसमीप पुगे। भगवान महाविष्णुले देवताहरूलाई अमर हुन कुनै वस्तुको आवश्यकता छ भन्ने बुझ्नुभयो र उनीहरूलाई अमरत्वको अमृत प्राप्त गर्न समुद्र मन्थन अर्थात् क्षीर सागर (दूधको ब्रह्माण्डीय सागर) को मन्थन गर्न सल्लाह दिनुभयो। मन्थनका लागि देवता र असुरहरूले मिलेर काम गर्नुपर्ने थियो र ‘मन्दार’ (मन्दराचल) पर्वतलाई मथानी तथा ‘वासुकि’ नागलाई डोरीको रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने थियो। भगवान महाविष्णुले विशाल कछुवा अर्थात् कूर्म अवतारको रूप धारण गर्नुभयो र मन्थनको समयमा पर्वतलाई आफ्नो पिठ्युँमा थाम्नुभयो। यसको फलस्वरूप अनेक रत्नहरू प्रकट भए, जसमा अमृत (अमरत्वको रसायन) पनि थियो, जसलाई अन्ततः देवताहरूले ग्रहण गरे।
कवि जयदेवले पनि आफ्नो काव्य गीत गोविन्दमा कूर्म अवतारको प्रशंसा यसप्रकार गरेका छन्,
“kshitir iha vipulatare tishthati tava prishthe
dharani-dharana-kina-cakra-garishthe
kesava dhrita-kurma-sarira jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोकले विशाल पृथ्वी भगवान महाविष्णुको पिठ्युँमा कसरी अडेको छ र उहाँ पृथ्वीलाई धारण गर्नेहरूमध्ये सबैभन्दा महान् (dharaṇīdhāraṇakiṇa) कसरी हुनुहुन्छ भन्ने वर्णन गर्छ। उहाँलाई कछुवा (kacchapa rūpa) को रूपमा पनि चित्रित गरिएको छ, जुन कूर्म अवतारलाई सङ्केत गर्छ, जहाँ भगवान महाविष्णुले समुद्र मन्थनलाई सहारा दिन कछुवाको रूप धारण गर्नुभएको थियो।
यसप्रकार, कूर्म अवतारलाई स्थिरता, धैर्य र दृढ सङ्कल्पको प्रतीक मानिन्छ र संसारमा भलाई र बुराईबीच सन्तुलन कायम राख्न यो आवश्यक थियो।
पूज्य ऋषि वेदव्यासले श्रीमद्भागवतमा भगवान महाविष्णुको तृतीय अवतार वराह अवतारको वर्णन यसप्रकार गरेका छन्,
“tamāla-nīlaṁ sita-danta-koṭyā
kṣmām utkṣipantaṁ gaja-līlayāṅga
prajñāya baddhāñjalayo ’nuvākair
viriñci-mukhyā upatasthur īśam”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 3, अध्याय 13, श्लोक 33
कवि जयदेवले यो अवतारलाई निम्न पङ्क्तिहरूमार्फत उजागर गरेका छन्,
“vasati dasana-sikhare dharani tava lagna
sasini kalanka-kaleva nimagna
kesava dhrita-sukara-rupa jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोक अनुसार, असुर हिरण्याक्षले समुद्रमा डुबाइदिएको पृथ्वीको उद्धार गर्न भगवान महाविष्णु वराह अवतारमा प्रकट हुनुभएको थियो। यो अवतारमा भगवान महाविष्णुलाई मानव शरीरसहितको विशाल बँदेलको रूपमा चित्रित गरिएको छ। उहाँ समुद्रमा हाम फाल्नुहुन्छ, क्रूर हिरण्याक्षको वध गर्नुहुन्छ र आफ्ना दाँतमा पृथ्वीलाई समुद्रबाट माथि उठाउनुहुन्छ, यसप्रकार ब्रह्माण्डमा सन्तुलन र व्यवस्था पुनःस्थापित गर्नुहुन्छ।
पूज्य ऋषि वेदव्यासले श्रीमद्भागवतमा भगवान महाविष्णुको चतुर्थ अवतार नरसिंह अवतारको महिमा यसप्रकार गान गरेका छन्,
“divi-spṛśat kāyam adīrgha-pīvara- grīvoru-vakṣaḥ-sthalam alpa-madhyamam
candrāṁśu-gauraiś churitaṁ tanūruhair viṣvag bhujānīka-śataṁ nakhāyudham
durāsadaṁ sarva-nijetarāyudha-praveka-vidrāvita-daitya-dānavam”
“viṣvak sphurantaṁ grahaṇāturaṁ harir vyālo yathākhuṁ kuliśākṣata-tvacam
dvāry ūrum āpatya dadāra līlayā nakhair yathāhiṁ garuḍo mahā-viṣam”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 7, अध्याय 8, श्लोक 21, 29
कवि जयदेवले गीत गोविन्दमा नरसिंह अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्
“tava kara-kamala-vare nakham adbhuta-sringam
dalita-hiranyakasipu-tanu-bhringam
kesava dhrita-narahari-rupa jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त दुवै श्लोकले भगवान महाविष्णुको चतुर्थ अवतार नरसिंह अवतार (आधा मानव र आधा सिंह) को महिमा गान गर्छन्, जो उहाँले आफ्ना भक्त प्रह्लादलाई उनका आसुरी पिता हिरण्यकशिपुबाट रक्षा गर्न धारण गर्नुभएको थियो। हिरण्यकशिपुले भगवान ब्रह्माबाट यस्तो वरदान पाएको थियो कि उसलाई कुनै मानव वा कुनै जीवद्वारा, न आकाशमा न भूमिमा, न कुनै भवनभित्र न बाहिर, न दिनमा न रातमा, कुनै पनि सजीव वा निर्जीव हतियारद्वारा मार्न सकिँदैन। आफूलाई अमर ठान्ने अत्याचारी हिरण्यकशिपुले भगवान महाविष्णुका परम भक्त आफ्ना छोरा प्रह्लादलाई मार्न नसकेपछि उनलाई ब्रह्माण्डमा कहीँ पनि भगवान महाविष्णुको उपस्थिति देखाउन चुनौती दिएको थियो। प्रह्लादले भगवान सर्वव्यापी हुनुहुन्छ र ढुङ्गाको खाँबोमा पनि विद्यमान हुनुहुन्छ भनी जवाफ दिएका थिए। हिरण्यकशिपुले आफ्नो गदाले खाँबो फोडिदियो, र भाँचिएको खाँबोबाट भगवान महाविष्णु आफ्नो नरसिंह अवतारमा प्रकट हुनुभयो। उहाँले साँझपख, न भित्र न बाहिर — आफ्नो महलको सँघारमा हिरण्यकशिपुमाथि आक्रमण गर्नुभयो। उहाँले उसलाई आफ्नो काखमा राखी (न आकाशमा न भूमिमा) कुनै हतियार प्रयोग नगरी आफ्ना पञ्जाले उसको छाती च्यातेर वध गर्नुभयो, यसप्रकार प्रह्लादको रक्षा गरी ब्रह्माण्डको सन्तुलन पुनः स्थापित गर्नुभयो।
महर्षि वेदव्यासले श्रीमद्भागवतमा भगवान महाविष्णुको पञ्चम अवतार वामन अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“yat tad vapur bhāti vibhūṣaṇāyudhair
avyakta-cid-vyaktam adhārayad dhariḥ
babhūva tenaiva sa vāmano vaṭuḥ
sampaśyator divya-gatir yathā naṭaḥ”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 8, अध्याय 18, श्लोक 12
“dhātuḥ kamaṇḍalu-jalaṁ tad urukramasya
pādāvanejana-pavitratayā narendra
svardhuny abhūn nabhasi sā patatī nimārṣṭi
loka-trayaṁ bhagavato viśadeva kīrtiḥ”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 8, अध्याय 21, श्लोक 4
कवि जयदेवले पनि गीत गोविन्दमा वामन अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्
“chalayasi vikramane balim adbhuta-vamana
pada-nakha-nira-janita-jana-pavana
kesava dhrita-vamana-rupa jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोकले भगवान महाविष्णुको पञ्चम तथा प्रथम मानव अवतार वामन अवतारको प्रशंसा गर्छ। एक समय, हिरण्यकशिपुका पनाति तथा असुर राजा बलिले कठोर तपस्याको बलमा देवराज इन्द्रको लोकसहित तीनै लोकमा अधिकार जमाएका थिए। राजा बलिबाट खतरा महसुस गरी व्याकुल बनेका देवराज इन्द्रले आफ्नो गुमेको राज्य र प्रतिष्ठा पुनः प्राप्त गर्न भगवान महाविष्णुसँग सहायता मागेका थिए।
भगवान महाविष्णुले देवराज इन्द्रलाई आफ्नो स्वर्गीय राज्य पुनः प्राप्त गर्न सहायता गर्ने स्वीकार गर्नुभयो र यो अवतारमा भगवान महाविष्णु काठको लट्ठी, ‘कमण्डलु’ (जलपात्र) र छाता बोकेका, वामन नाम गरेका होचा ब्राह्मण बालकको रूपमा प्रकट हुनुभयो। वामन राजा बलिकहाँ गई ब्राह्मण परम्परा अनुसार भिक्षाको रूपमा केवल तीन पाइला जमिन मागे। उदार स्वभावका राजाले स्वीकार गरे। तर त्यसपछि वामनले आफ्नो वास्तविक स्वरूप प्रकट गर्नुभयो र यति विशाल भइदिनुभयो कि उहाँले आफ्ना दुई पाइलामा पृथ्वी र आकाश ढाकिदिनुभयो। आफ्नो वचन निभाउन राजा बलिले भगवान वामनको तेस्रो पाइलाका लागि आफ्नो शिर अर्पण गरे, जसमा वामनले आफ्नो पाउ राख्नुभयो र यसप्रकार उनलाई पाताल, अर्थात् अधोलोकमा पठाउनुभयो।
बलिको भक्तिबाट प्रसन्न भई वामनले उनलाई पाताल लोकमा शासन गर्ने वरदान दिनुभयो। वामन अवतार बुराईमाथि सद्गुणको विजय तथा विनम्रता र भक्तिको महत्त्वको प्रतीक हो।
महर्षि वेदव्यासले श्रीमद्भागवतमा भगवान महाविष्णुको षष्ठ अवतार परशुराम अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“yam āhur vāsudevāṁśaṁ haihayānāṁ kulāntakam
triḥ-sapta-kṛtvo ya imāṁ cakre niḥkṣatriyāṁ mahīm”
“tam āpatantaṁ bhṛgu-varyam ojasā
dhanur-dharaṁ bāṇa-paraśvadhāyudham
aiṇeya-carmāmbaram arka-dhāmabhir
yutaṁ jaṭābhir dadṛśe purīṁ viśan”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 9, अध्याय 15, श्लोक 14, 29
कवि जयदेवले पनि गीत गोविन्दमा परशुराम अवतारको महिमा गान गरेका छन्:
“kshatriya-rudhira-maye jagad-apagata-papam
snapayasi payasi samita-bhava-tapam
kesava dhrita-bhrigupati-rupa jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त दुई श्लोकले भगवान महाविष्णुको षष्ठ अवतारको वर्णन गर्छन्। उहाँले त्रेतायुगमा परशुराम अवतार लिनुभयो, जसलाई भृगुपति अवतार पनि भनिन्छ। परशुराम अवतारमा भगवानलाई हातमा बन्चरो लिएको रूपमा चित्रित गरिएको छ। धरती मातालाई क्षत्रियहरूको दमनकारी र क्रूर व्यवहारबाट मुक्त गर्न उहाँले क्षत्रिय वर्गको संहार गर्नुभएको भनिन्छ। क्रोधित परशुरामले आफ्ना पिताको मृत्युको प्रतिशोध लिँदै सम्पूर्ण क्षत्रिय कुललाई पृथ्वीबाट एक्काइस पटकसम्म मेटाइदिनुभएको उल्लेख छ।
समग्रमा, यो श्लोकले भ्रष्ट शासकहरूको अन्त्य गरी र धर्मको प्रवर्धन गरी पृथ्वीमा शान्ति ल्याउने योद्धा तथा बुराईको संहारकको रूपमा भगवान परशुरामको भूमिकाको महत्त्व उजागर गर्छ।
महर्षि वाल्मीकिले भगवान रामबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“tataḥ prajagmuḥ praśamaṁ marudgaṇā,
diśaḥ prasēhurvimala nabhōndhdhabhavat
mahī cakaṁmpē na ca mārutō babai,
sthira prabhaścāpyabhavat divākaraḥ”
स्रोत: रामायणम् - राम र रावणको युद्धसम्बन्धी अध्याय, युद्ध काण्डम्, श्लोक 111
त्यसैगरी, अध्यात्म रामायणमा राम अवतारबारे लेखिएका पङ्क्तिहरू तल उद्धृत गरिएका छन्,
“ēvaṁ stutastu dēbēśō viṣṇustidaśapuṁgabaḥ
pitāmaha purōgāṁstān saravalōkanamaskr̥taḥ”
“Abrabīta trīdaśāna sarvāna samētān dharmasaṁhitān
saputrapautraṁ sāmātyaṁ samantijñātibāṁdhavam
hatvā kuraṁdūrādharṣaṁ dēvarṣīṇāṁ bhayābaham
daśavarṣa śahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca
vatsyāmi mānuṣē lōkē pālayan pr̥thivīmimām
rāvaṇēna hr̥taṁ sthānamaskākaṁ tējasā saha,
tvayādya nihatō duṣṭaḥ punaḥprāptaṁ padaṁ svakam”
कवि जयदेवले गीत गोविन्दमा राम अवतारको प्रशंसा यसप्रकार गरेका छन्
“vitarasi dikshu rane dik-pati-kamaniyam
dasa-mukha-mauli-balim ramaniyam
kesava dhrita-rama-sarira jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोकले भगवान रामलाई भगवान महाविष्णुको सप्तम अवतारको रूपमा वर्णन गर्छ। यो अवतारमा भगवान रामलाई धनुष र बाणसहित चित्रित गरिएको छ। उहाँले असुर राजा रावणको वध गर्नुभयो र आफ्नी पत्नी सीतालाई रावणको बन्धनबाट मुक्त गर्नुभयो। त्रेतायुगमा धर्मको स्थापना गर्नु भगवान रामको अवतारको मुख्य कार्य थियो।
यस कार्यमा उहाँलाई लक्ष्मण (उहाँका एक कान्छा सौतेनी भाइ) र हनुमान (वानरको भौतिक शरीरमा भगवान शिवको अवतार) ले सहयोग गरेका थिए। यो वृत्तान्त महाकाव्य रामायणमा अभिलिखित छ। भगवान रामको जीवन नैतिक उत्कृष्टता र वैवाहिक स्थिरताको उत्तम उदाहरण हो। उहाँ आफ्ना प्रजाको शासनमा सर्वश्रेष्ठ राजा, महान् योद्धा र साहसी व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो। उहाँको नाम मात्रले असुर र दुष्कर्मीहरूलाई भगाउन पर्याप्त थियो। उहाँको आचरण यति आदर्श थियो कि उहाँको राज्यलाई पृथ्वीमा आदर्श राज्य मानिन्थ्यो। त्यसैले आज पनि हामी आदर्श राज्यलाई 'राम राज्य' भन्छौं।
श्रीमद्भागवत महापुराणमा ऋषि वेदव्यासले बलराम अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“sa ājuhāva yamunāṁ jala-krīḍārtham īśvaraḥ
nijaṁ vākyam anādṛtya matta ity āpagāṁ balaḥ
anāgatāṁ halāgreṇa kupito vicakarṣa ha
pāpe tvaṁ mām avajñāya yan nāyāsi mayāhutā
neṣye tvāṁ lāṅgalāgreṇa śatadhā kāma-cāriṇīm
evaṁ nirbhartsitā bhītā yamunā yadu-nandanam
uvāca cakitā vācaṁ patitā pādayor nṛpa”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 10, अध्याय 65, श्लोक 25, 26, 27
यसबाहेक, कवि जयदेवले पनि गीत गोविन्दमा बलराम अवतारको प्रशंसा गरेका छन्:
“vahasi vapushi visade vasanam jaladabham
hala-hati-bhiti-milita-yamunabham
kesava dhrita-haladhara-rupa jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त पङ्क्तिहरूको अर्थ यो हो कि द्वापरयुगमा जब भगवान बलराम यमुना नदीको किनारनजिकै ‘गोपपुर’ गाउँमा आफ्ना साथीहरूसँग खेल्दै हुनुहुन्थ्यो (महिला साथीलाई ‘गोपी’ र पुरुष साथीलाई ‘गोप’ भनिन्छ, जो गोपपुरको नामबाट बनेको हो), त्यसपछि उनीहरू सबै नदीमा नुहाउन गए। तर आफ्नो अहङ्कारवश यमुना नदीले उनीहरूलाई नुहाउन दिइनन्। त्यस बेला क्रोधित भगवान बलरामले आफ्नो दिव्य हलोको सहायताले यमुना नदीको धार परिवर्तन गरी उनको अहङ्कार तोडिदिनुभयो।
श्रीमद्भागवत महापुराणमा ऋषि वेदव्यासले बुद्ध अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām
buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 1, अध्याय 3, श्लोक 24
कवि जयदेवले गीत गोविन्दमा बुद्ध अवतारको महिमा यसप्रकार गान गरेका छन्
“nindasi yajna-vidher ahaha sruti-jatam
sadaya-hridaya darsita-pasu-ghatam
kesava dhrita-buddha-sarira jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: यी पङ्क्तिहरूले भगवान बुद्धलाई भगवान महाविष्णुको नवम अवतार मानिन्छ भन्ने व्याख्या गर्छन्। कलियुगमा नास्तिकहरूलाई प्रबुद्ध गर्न भगवान बुद्ध अञ्जनका पुत्रका रूपमा वर्तमान ओडिशाको ‘किकट’ नामक स्थानमा जन्मिनुभएको विश्वास गरिन्छ (कतिपयले उहाँ नेपालको लुम्बिनीमा जन्मिनुभएको दाबी पनि गर्छन्, तथापि निर्णायक प्रमाण नहुँदा उहाँको जन्मस्थान बहसको विषय बनिरहेको छ)। आधुनिक मान्यता अनुसार गौतम बुद्ध र बुद्ध अवतार एउटै हुनुहुन्छ। कलियुगको अन्त्य हुनुभन्दा केही वर्ष अगाडि उहाँ धार्मिक अनुष्ठान (जस्तै यज्ञ) मा पशुबलिको प्रचलन हटाई धर्मको पुनःस्थापना गर्न यो अवतारमा प्रकट हुनुभएको थियो।
श्रीमद्भागवत महापुराणमा ऋषि वेदव्यासले कल्कि अवतारबारे यसप्रकार लेखेका छन्,
“athāsau yuga-sandhyāyāṁ
dasyu-prāyeṣu rājasu
janitā viṣṇu-yaśaso
nāmnā kalkir jagat-patiḥ”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 1, अध्याय 3, श्लोक 25
कवि जयदेवले गीत गोविन्दमा कल्कि अवतारको महिमा यसप्रकार गान गरेका छन्
“mleccha-nivaha-nidhane kalayasi karavalam
dhumaketum iva kim api karalam
kesava dhrita-kalki-sarira jaya jagadisa hare”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: भगवान महाविष्णुका दसै अवतारमध्ये केवल कल्कि अवतारको प्रकटीकरण मात्र यो आधुनिक संसारले अझै पहिचान गर्न सकेको छैन (भगवानले अवतार लिनुभएको छ, तर उहाँको पहिचान केही परम भक्तहरूसामु मात्र प्रकट भएको छ)। यो कलियुगमा भगवान कल्कि पुच्छ्रे तारासमान उग्र स्वरूपमा प्रकट हुनुहुनेछ। आफ्नो हातमा ठूलो तरवार लिई तथा कालो र सेतो घोडामा सवार भई उहाँले दुष्ट, पापी, अत्याचारी, दुष्कर्मी र अधर्मीहरूको विनाश गर्नुहुनेछ। यसप्रकार उहाँले आउँदो सत्ययुग (‘युग चक्र’ अर्थात् युगहरूको चक्रमा आउने अर्को युग) का लागि पृथ्वीमा धर्मको स्थापना गर्नुहुनेछ।
उपर्युक्त दस अवतार (‘दशावतार’) का वर्णन व्यापक रूपमा उपलब्ध छन्। यसलाई पढ्नाले के प्राप्त हुन्छ, त्यसबारे श्रीमद्भागवत महापुराणले यसप्रकार वर्णन गर्छ,
"śṛṇvatāṁ sva-kathāḥ kṛṣṇaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ
hṛdy antaḥ stho hy abhadrāṇi vidhunoti suhṛt satām
naṣṭa-prāyeṣv abhadreṣu nityaṁ bhāgavata-sevayā
bhagavaty uttama-śloke bhaktir bhavati naiṣṭhikī”
स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण - स्कन्ध 1, अध्याय 2, श्लोक 17,18
कवि जयदेवले पनि 'दशावतार' पढ्नु र सुन्नुबाट प्राप्त हुने लाभहरूको काव्यात्मक व्याख्या यसप्रकार गरेका छन्,
"sri-jayedeva-kaver idam uditam udaram
srinu sukha-dam subha-dam bhava-saram
kesava dhrita-dasa-vidha-rupa jaya jagadisa hare"
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: अर्थात् भगवान महाविष्णुको ‘दशावतार’ स्तोत्रको पाठ मङ्गलकारी छ र सुख प्रदान गर्छ। जो यसलाई पढ्छ वा सुन्छ, उसमाथि भगवानको कृपा हुन्छ र उसलाई सांसारिकताको बन्धनबाट मुक्ति मिल्छ।
आफ्नो साहित्यिक कृति गीत गोविन्दमा प्रसिद्ध कवि जयदेवले आफ्नो गीतिकाव्य 'दशावतार' को समापन निम्न उल्लेखनीय अंशसहित गरेका छन्,
“vedānuddharate jaganti vaha bhūgolate mudbibhrate
daityaṁ dārayate baliṁ chālayate kṣatrakṣayaṁ kurvate
paulastyaṁ jayate halaṁ kalyate kāruṇyamātanvate
mlecchān mūrcchayate daśākr̥takr̥te kr̥ṣṇāya tubhyaṁ namaḥ”
स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी
भावार्थ: उपर्युक्त पाठले भगवान कृष्णका दस अवतारप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्छ, जसमा प्रलयबाट वेदको उद्धार गर्न मत्स्य (माछा) को रूप धारण गर्नु, समुद्र मन्थनका बेला मन्दार पर्वतलाई सहारा दिन कूर्म (कछुवा) को रूप धारण गर्नु, समुद्रको गहिराइबाट पृथ्वीको उद्धार गर्न वराह (बँदेल) को रूप धारण गर्नु, असुर हिरण्यकशिपुलाई पराजित गर्न नरसिंह (आधा सिंह र आधा मानव) को रूप धारण गर्नु, असुर राजा बलिलाई छक्याई पराजित गर्न वामन (होचो कद) को रूप धारण गर्नु, क्षत्रिय कुलको संहार गर्न परशुरामको रूप धारण गर्नु, असुर राजा रावणलाई पराजित गर्न भगवान रामको रूप धारण गर्नु, हलोलाई हतियारको रूपमा चलाउन भगवान बलरामको रूप धारण गर्नु, करुणाको प्रसार गर्न भगवान बुद्धको रूप धारण गर्नु, र दुष्टहरूको संहार गर्न कल्किको रूप धारण गर्नु पर्दछन्। यसप्रकार कवि जयदेवले भगवान कृष्णका दिव्य अवतारहरूप्रति गहन सम्मान व्यक्त गर्दै श्रद्धा अर्पण गर्छन्।
पवित्र ग्रन्थ भविष्य मालिकाका रचयिता महापुरुष अच्युतानन्दले आफ्नो पुस्तक ‘अष्ट गुज्जरी’ मा लेखेका छन् कि,
“bhāva binodiyā ṭhākura bhakta vatsala hari,
bhakta nka pāīṁ kalevara daśa muratī dhari”
स्रोत: अष्ट गुज्जरी, अच्युतानन्द दास
भावार्थ: उपर्युक्त श्लोकको अर्थ हो — भगवान महाविष्णु आफ्ना भक्तहरूप्रति करुणामय हुनुहुन्छ र उहाँलाई भावनाहरूको मूर्त स्वरूप मानिन्छ। उहाँ आफ्ना भक्तहरूको भावना बुझ्नुहुन्छ। विभिन्न युगहरूमा उहाँले आफ्ना अनुयायीहरूको कल्याण र समृद्धि सुनिश्चित गर्न दस अवतारमा अवतरण गर्नुभएको छ।
जय श्री माधव
यसलाई पण्डित जीका आफ्नै शब्दमा सुन्नुहोस्, प्रश्नोत्तर एपमा 200+ सत्रहरूमा खोज्नुहोस्, वा सम्पूर्ण ग्रन्थ निःशुल्क डाउनलोड गर्नुहोस्।