कलियुगमा भगवान महाविष्णुका तीन अवतार

शास्त्रहरूमा युग चक्रलाई सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि — यी चार युगद्वारा वर्णन गरिएको छ, जो सँगै मिलेर महायुग नामक एक चक्र बनाउँछन्। एक मन्वन्तरमा 71 महायुग चक्र हुन्छन्। पहिलो मन्वन्तरको अधिपति स्वायम्भुव मनु हुनुहुन्थ्यो, र हामी अहिले क्रमशः सातौँ मन्वन्तरमा छौँ, जसको अधिपति वैवस्वत मनु हुनुहुन्छ।

शास्त्रहरूअनुसार भगवान महाविष्णुले चारै युगमा 24 अवतार प्रकट गर्नुभएको छ। त्यस अवतारहरूका नाम यस प्रकार छन्:-

कुमार अवतार: सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार — यी चार ऋषि कुमारहरूका रूपमा जन्मनुभयो, जो आफ्नो ब्रह्मचर्य र भगवान महाविष्णुप्रतिको भक्तिका लागि प्रसिद्ध थिए।

यज्ञेश्वर: यज्ञका रूपमा भगवान महाविष्णु यज्ञ अनुष्ठानको साक्षात् स्वरूप हुनुहुन्छ।

वराह अवतार: हिरण्याक्ष दानवबाट पृथ्वी देवी भूदेवीको उद्धार गर्न भगवान महाविष्णुले बँदेलको रूप लिनुभयो।

नारद अवतार: भगवान महाविष्णु नारद मुनिका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जो भक्ति योगको दिव्य ज्ञान फैलाउनका लागि प्रसिद्ध छन्।

नर-नारायण अवतार: जुम्ल्याहा ऋषि नर र नारायण भगवान महाविष्णुका अवतार थिए, जो आफ्नो ध्यान-शक्तिका कारण महाशक्तिशाली मानिन्थे।

कपिल अवतार: भगवान महाविष्णु कपिल ऋषिका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जसले साङ्ख्य दर्शनको स्थापना गर्नुभयो र ज्ञान तथा भक्तिको मार्ग सिकाउनुभयो।

दत्तात्रेय अवतार: भगवान महाविष्णु दत्तात्रेयका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जो आदि-गुरु (पहिलो आध्यात्मिक गुरु) र सम्पूर्ण ज्ञानका दिव्य शिक्षकका रूपमा पूजिनुहुन्छ।

यज्ञ रूप अवतार: ब्रह्माण्डमा सन्तुलन पुनःस्थापित गर्न र मानवजातिलाई समृद्धि तथा कल्याणको आशीर्वाद दिन भगवान महाविष्णु यज्ञका रूपमा प्रकट हुनुभयो।

ऋषभ अवतार: भगवान महाविष्णु राजा ऋषभका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जसले आफ्ना पुत्रहरूलाई धर्म र वैराग्यका सिद्धान्त सिकाउनुभयो।

पृथु अवतार: भगवान महाविष्णु राजा पृथुका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जो अन्न उत्पादन गर्ने र पृथ्वीको उर्वरता पुनःस्थापित गर्ने क्षमताका लागि प्रसिद्ध थिए।

हंस (राजहंस) अवतार: बद्रीनाथमा देवऋषि (स्वर्गीय ऋषि) नारदलाई वेदको उपदेश दिन भगवान महाविष्णु हंस अवतारका रूपमा अवतरित हुनुभयो।

मत्स्य (माछा) अवतार: प्रथम मानव मनु र वेदहरूलाई महाप्रलयबाट बचाउन भगवान महाविष्णुले माछाको रूप लिनुभयो।

चक्रधर अवतार: भगवान महाविष्णु चक्रधर (युद्ध-चक्र धारण गर्नुहुने)का रूपमा प्रकट हुनुभयो।

कूर्म अवतार: देवता (देवगण) र असुर (दानव)लाई क्षीरसागर मन्थन गर्न तथा अमृत प्राप्त गर्न सहयोग गर्नका लागि भगवान महाविष्णुले कछुवाको रूप लिनुभयो।

धन्वन्तरि अवतार: भगवान महाविष्णु धन्वन्तरिका रूपमा प्रकट हुनुभयो — त्यस दिव्य वैद्य, जसले मानवजातिलाई आयुर्वेद (चिकित्सा विज्ञान) सिकाउनुभयो।

मोहिनी अवतार: देवताहरूलाई अमृत वितरण गर्न र असुरहरूले त्यो प्राप्त गर्नबाट रोक्न भगवान महाविष्णु मोहक मोहिनीका रूपमा प्रकट हुनुभयो।

नरसिंह अवतार: तपस्याद्वारा अपार शक्ति प्राप्त गरेको हिरण्यकशिपु दानवको संहार गर्न भगवान महाविष्णु आधा मानव र आधा सिंहका रूपमा प्रकट हुनुभयो।

वामन अवतार: भगवान महाविष्णु वामन नामक बटुक ब्राह्मणका रूपमा प्रकट हुनुभयो, र दानवराज बलिलाई छलपूर्वक आफ्नो शक्ति तथा अहङ्कार त्याग गर्न लगाउनुभयो।

परशुराम अवतार: भगवान महाविष्णु परशुरामका रूपमा प्रकट हुनुभयो — त्यस प्रचण्ड योद्धा, जसले पृथ्वीबाट भ्रष्ट र दुष्ट क्षत्रियहरूको संहार गर्नुभयो।

वेदव्यास अवतार: भगवान महाविष्णु वेदव्यासका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जो वेद, पुराण र महाभारतका संकलनकर्ताका रूपमा पूजिनुहुन्छ।

श्री राम अवतार: भगवान महाविष्णु भगवान रामका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जसले धर्म, भक्ति र सदाचारका सिद्धान्तलाई मूर्त रूप दिनुभयो र दानवराज रावणको संहार गर्नुभयो।

बलराम अवतार: बलरामले हलो धारण गर्नुहुन्छ र आफ्ना भाई भगवान श्रीकृष्णप्रति समर्पित हुनुहुन्छ। उहाँ बलदेवका नामले पनि चिनिनुहुन्छ र बल तथा निष्ठाका प्रतीक मानिनुहुन्छ।

बुद्ध अवतार: बुद्ध अवतार अज्ञान र भौतिक संसारमाथि आध्यात्मिक ज्ञानको विजयको प्रतीक हो। भगवान बुद्धले राजकुमारका रूपमा जीवनको वास्तविक अर्थ खोज्न आफ्नो सिंहासन त्याग गर्नुभयो। उहाँका अहिंसा र करुणाका शिक्षाले संसारभरका करोडौँ मानिसलाई प्रभावित पारेको छ।

कल्कि अवतार: भगवान कल्कि महाविष्णुका अन्तिम अवतार हुनुहुन्छ, जो वर्तमान कलियुगमा अझै प्रकट हुनुभएको छैन। भगवान कल्कि कालो र सेतो घोडामा सवार हुनुभएर, तलवार धारण गर्नुभएर प्रकट हुनुहुनेछ, र अन्धकार तथा अराजकताको वर्तमान युगको अन्त्य गर्नुहुनेछ।

चौबीस अवतारमध्ये शास्त्रहरूले भगवान महाविष्णुका दस अवतारलाई विशेष महत्त्व दिन्छन्, जो धर्मको पुनःस्थापनासँग सम्बन्धित थिए। सजिलो सन्दर्भका लागि यी दस अवतारको संक्षिप्त वर्णन तल पुनः दिइएको छ:

1. मत्स्य अवतार:

सत्ययुगमा भएको महाप्रलयका समय संसारको रक्षा गर्न भगवान महाविष्णुले मत्स्य नामक विशाल माछाको रूप लिनुभयो। उहाँले मनु, सप्तऋषि तथा पशु, अन्न र वनस्पतिका सबै प्रजाति बोकेको विशाल नौकालाई सुरक्षित स्थानसम्म मार्गदर्शन गर्नुभयो। मत्स्य रूपमा भगवान महाविष्णुले हयग्रीव दानवद्वारा चोरिएका वेदहरू फिर्ता ल्याउनुभयो, त्यस दानवलाई पराजित गरी संहार गर्नुभयो, र वेदहरू भगवान ब्रह्मालाई फर्काइदिनुभयो।

2. कूर्म अवतार:

भगवान महाविष्णुले विशाल कछुवा (कूर्म)को रूप धारण गर्नुभयो र आफ्नो विशाल खबटामा पृथ्वीलाई बोक्नुभयो, अनि त्यसलाई सफलतापूर्वक आफ्नै कक्षमा पुनःस्थापित गर्नुभयो। साथै, क्षीरसागर मन्थन (समुद्र मन्थन)का समय उहाँले विशाल मन्दराचल पर्वतलाई आफ्नो पिठ्युँमा राख्न दिनुभयो र आधार-खम्बाको काम गर्नुभयो। फलस्वरूप उहाँको पिठ्युँमा खाल्डोजस्तै एक ठूलो आकार बन्यो, जसलाई उहाँ गर्वसाथ धारण गर्नुहुन्छ।

3. वराह अवतार: वराह अवतारमा भगवान महाविष्णु मानव शरीरसहित विशाल वराहका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जसले हिरण्याक्ष दानवद्वारा समुद्रमा डुबाइएको पृथ्वीको उद्धार गर्नुभयो। उहाँ समुद्रमा हाम फाल्नुभयो, हिरण्याक्षलाई पराजित गर्नुभयो, आफ्ना दाँतमा पृथ्वीलाई उठाएर बाहिर निकाल्नुभयो, र ब्रह्माण्डमा सन्तुलन तथा व्यवस्था पुनःस्थापित गर्नुभयो।

4. नरसिंह अवतार: यस अवतारमा भगवान महाविष्णु नरसिंह (नर-मानव, सिंह-सिंह)को रूपमा प्रकट हुनुभयो, जो उहाँका सम्पूर्ण अवतारमध्ये सबैभन्दा भयङ्कर अवतार थियो। भगवान नरसिंह आधा मानव र आधा सिंह हुनुहुन्थ्यो, र आफ्ना प्रिय भक्त प्रह्लादलाई उनका पिता हिरण्यकशिपु दानवबाट रक्षा गर्न प्रकट हुनुभयो। भगवान ब्रह्माद्वारा प्रदान गरिएको वरदानको अवहेलना नगरी भगवान नरसिंहले स्वयं त्यस दानवलाई दण्ड दिनुभयो। उहाँका कमलसदृश हातका अद्भुत तीखा नङहरूले हिरण्यकशिपुको शरीरलाई, अरिङ्गाल निमोठ्दा जत्तिकै सहजतापूर्वक, चिरिदिए।

5. वामन अवतार:

यस अवतारमा भगवान महाविष्णु आफ्ना भक्त, महान् योद्धा तथा उदार महाराज बलिलाई शुद्ध पार्न वामन नामक बटुक ब्राह्मणका रूपमा प्रकट हुनुभयो। भगवान वामनले आफ्ना तीन पाइलाले नापिने जमिनको भिक्षा माग्नुभयो, जो राजा बलिले उदारतापूर्वक प्रदान गरे। भगवान वामनले एक पाइलामा स्वर्गलोक र दोस्रोमा पृथ्वी नाप्नुभयो। भगवान वामनको तेस्रो पाइलाका लागि राजा बलिले आफ्नो वचन पालना गर्न र भगवानलाई प्रसन्न पार्न आफ्नै शिर अर्पण गरे। त्यसपछि भगवान वामनले उनलाई पातालमा धकेल्नुभयो, तर उनको भक्तिबाट प्रसन्न हुनुभएकाले उनलाई त्यही क्षेत्रको राजा घोषित गर्नुभयो। यही अवधिमा सम्पूर्ण जीवका पाप पखाल्न उहाँका चरणकमलको नङबाट पवित्र गङ्गा नदी प्रकट भई।

6. परशुराम अवतार:

यस अवतारमा भगवान महाविष्णुले भृगुपतिको रूप लिनुभयो (भगवान परशुराम भृगु ऋषिको वंशका हुनुभएकाले भृगुपतिका नामले चिनिनुहुन्छ) र अत्याचारी तथा दमनकारी क्षत्रिय (योद्धा)हरूको वंश नष्ट गर्नुभयो। धर्मको मार्गमा हिँड्ने आफ्ना भक्तहरूको रक्षा गर्दै उहाँले पृथ्वीलाई 21 बार शुद्ध पार्नुभयो।

7. राम अवतार:

भगवान रामको अवतारमा भगवान महाविष्णु ब्रह्माण्डमा धर्म र सदाचारको पुनःस्थापना गर्न प्रकट हुनुभयो। आफ्नो शासनकालमा उहाँले अनेक युद्ध लड्नुभयो र धेरै दानवलाई दण्ड दिनुभयो — जसमा त्यस समयको सबैभन्दा शक्तिशाली दानव रावण पनि थियो, जसले भगवान रामकी पूजनीय पत्नी माता सीताको अपहरण गर्ने पाप गरेको थियो। भगवान रामले रावणको संहार गर्नुभयो र उनका दस बलि चढाइएका शिर सबै दिशामा — स्वर्गका राजा इन्द्र र दिक्पाल (सबै दिशाका देवता)लाई समावेश गर्दै — वितरण गर्नुभयो। अनेक दानवको संहार गरेर भगवान रामले धर्मको पुनःस्थापना गर्नुभयो, र आफ्नो जीवनमा सर्वोच्च आध्यात्मिक अनुशासन पालना गरेर उहाँ मर्यादा पुरुषोत्तम — सदाचार र न्यायको आदर्श — का रूपमा चिनिनुभयो।

8. बलराम अवतार: उहाँ भगवान महाविष्णुका अर्का अवतार हुनुहुन्छ। उहाँ बलदेवका नामले पनि चिनिनुहुन्छ — भगवान कृष्णका पूजनीय जेठा दाजु, जसले वृन्दावनमा भगवान कृष्णका सम्पूर्ण बाललीलाका साक्षी बन्नुभयो र दुष्टहरूलाई दण्ड दिन भगवान कृष्णसँगै अनेक युद्ध लड्नुभयो। आफ्नो उज्ज्वल श्वेत शरीरमा उहाँले ताजा नीलो वर्षाको रङको बहँदो वस्त्र धारण गर्नुहुन्थ्यो, जसले यो भाव झल्काउँथ्यो कि उहाँको हलो-प्रहारको डरले यमुना नदीले आफैँलाई उहाँका वस्त्रको प्रवाहमा लुकाएकी थिई।

9. बुद्ध अवतार: यस अवतारमा भगवान महाविष्णु भगवान बुद्धका रूपमा प्रकट हुनुभयो, जसले कठोर ध्यान र तपस्याद्वारा सर्वोच्च शाश्वत ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो। उहाँले सम्पूर्ण प्राणीप्रति करुणामय र परहितकारी हुनुको महत्त्वको उपदेश दिनुभयो, र पवित्र यज्ञमा बलिका रूपमा पशुवध गर्ने कार्यको खण्डन गर्नुभयो। भगवान बुद्धले आफ्नो समयको समाजमा व्याप्त अनेक अन्धविश्वास, अनैतिक अनुष्ठान र प्रथाहरूको आलोचना गर्नुभयो, र ब्रह्माण्डमा शान्ति, अहिंसा, सहिष्णुता तथा उदारताको सन्देश फैलाउनुभयो।

10. कल्कि अवतार:

यस अवतारमा भगवान महाविष्णु भगवान कल्किका रूपमा — भगवान महाविष्णुका अन्तिम तथा चरम अवतारका रूपमा — वर्तमान कलियुगको अन्त्यमा संसारमा धर्म र सदाचार पुनःस्थापित गर्न प्रकट हुनुहुनेछ। भगवान कल्कि कालो र सेतो घोडामा सवार हुनुभएको तथा ज्वलन्त तलवार धारण गर्नुभएको, प्रज्वलित पुच्छ्रे तारासरी देखिनुहुने, म्लेच्छ नामले चिनिने दुष्टहरूको संहार गर्न तत्पर हुनुहुनेछ भनी विश्वास गरिन्छ, र अन्धकार तथा अराजकताको युगको अन्त्य गर्नुहुनेछ। यो कलियुगको अन्त्यको प्रमाण बन्नेछ।

‘भविष्य मालिका’ ग्रन्थअनुसार, चारै युगको अन्त्यमा पृथ्वीमा भगवानका भक्तहरूको सम्मानमा एक विशेष युग मनाइनेछ। यो युग आद्य सत्ययुग / सङ्गम युग / अनन्त युगका नामले चिनिनेछ र कलियुगको सन्धिकालमा घटित हुनेछ। भविष्य मालिकाको भविष्यवाणी भन्छ कि चारै युगका आफ्ना भक्तहरूका सामूहिक आकाङ्क्षा र प्रार्थना पूरा गर्न भगवान महाविष्णु स्वयं उनीहरूलाई शान्ति र समृद्धिसँगै 1,009 वर्षको आयु प्रदान गरी आफ्नो कृपा वर्षाउनुहुनेछ।

कलियुगमा भगवान महाविष्णुका तीन अवतार

पञ्चसखाद्वारा रचित ‘भविष्य मालिका’का आधारमा कलियुगमा भगवान महाविष्णुका तीन अवतार हुनेछन्। यसबाहेक, ऋषि अच्युतानन्दले आफ्नो ग्रन्थ ‘जय फुल मालिका’मा लेख्नुभएको छ कि,

“kali re tīni janma hebe parā prabhu Śrī Nārāyaṇa jāī phūla lo
jāī phūla lo seta bhakata jiba jībana jāī phūla lo”

स्रोत: जय फुल मालिका, अच्युतानन्द दास

भावार्थ: माथिको श्लोकमा महान् ऋषि अच्युतानन्द भन्नुहुन्छ कि भक्तहरूका जीवनशक्ति स्वरूप परम भगवान नारायण कलियुगमा तीन बार अवतरित हुनुहुनेछ।

भगवान बुद्ध: कलियुगमा भगवान महाविष्णुका पहिलो अवतार

कलियुगमा श्री महाविष्णुका पहिलो अवतार भगवान बुद्ध हुनुहुन्छ, जसको उल्लेख बारहौँ शताब्दीका प्रसिद्ध संस्कृत कवि तथा भगवान कृष्णका अनन्य भक्त श्री जयदेव गोस्वामीद्वारा रचित प्रख्यात काव्य ‘दशावतार स्तोत्रम्’मा गरिएको छ। ‘दशावतार स्तोत्रम्’मा जयदेव गोस्वामीले भगवान बुद्धलाई समर्पित तलको श्लोक लेख्नुभएको छ:

“nindasi yajna-vidher ahaha sruti-jatam

sadaya-hridaya darsita-pasu-ghatam

kesava dhrita-buddha-sarira jaya jagadisa hare”

स्रोत: गीत गोविन्द, कवि जयदेव गोस्वामी

अनुवाद: “तपाईं पशुबलिसम्बन्धी वेदका विधानको अवहेलना गर्नुहुन्छ, र बुद्धका रूपमा आफ्नो स्वरूपमा तपाईं पशुहरूप्रति करुणा देखाउनुहुन्छ। हे केशव! ब्रह्माण्डका स्वामी बुद्धका रूपमा प्रकट हुनुभएका तपाईंको जय होस्।”

भावार्थ: कलियुगको मध्यकालमा यज्ञमा पशुबलि दिने र मन्त्र-तन्त्रसहित अनुष्ठानिक पशुवध गर्ने प्रथा व्यापक भई शिखरमा पुगेको थियो, जसले सनातन धर्मको करुणाका सिद्धान्तलाई लगभग लोप हुने अवस्थामा पुर्‍याएको थियो। वैदिक यज्ञको बहानामा हरेक स्थान व्यवहारमा कसाईघरमा परिणत भएको थियो, र पशुवध निरङ्कुश रूपमा गरिन्थ्यो। यही समयमा भगवान महाविष्णुले भगवान बुद्धका रूपमा मानव रूप लिनुभयो — कलियुगमा उहाँको पहिलो अवतार। भगवान बुद्धले अहिंसाको उपदेश दिनुभयो र वैदिक यज्ञका सिद्धान्तमा आफूले विश्वास गर्दिनँ भन्नुभयो। भगवान बुद्धले प्रचलित पशुबलि प्रथाको विरोध गर्नुभयो र धर्म (सनातन धर्म) पुनःस्थापित गर्नुभयो।

“tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām
buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati”

स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण — स्कन्ध 1, अध्याय 3, श्लोक 24

भावार्थ: माथिको श्लोकमा भनिएको छ कि जब शासक र सर्वसाधारण सबै अन्याय, अधर्म र पशुवधका पापमा पूर्ण रूपमा डुबेका हुनेछन्, तब भगवान महाविष्णु उनीहरूको रूपान्तरण गर्न र सनातन धर्म पुनःस्थापित गर्न किकट प्रदेशमा भगवान बुद्धका रूपमा अवतरित हुनुहुनेछ।

भगवान बुद्धको आगमन अघि वैदिक यज्ञका नाममा पशुवध समाजमा सामान्य प्रथा थियो। भगवान बुद्धले पशुवधको कडा विरोध गर्नुभयो। सम्पूर्ण प्राणीप्रति करुणाको महत्त्वमा जोर दिन र पशुबलिलाई प्रोत्साहन दिने वेदको भ्रमपूर्ण व्याख्याको विरोध गर्न भगवान बुद्धका शिक्षा निर्णायक थिए।

भगवान चैतन्य महाप्रभु: कलियुगमा भगवान महाविष्णुका दोस्रो अवतार

श्री चैतन्य महाप्रभु, कलियुगका दोस्रो अवतार, बङ्गालको नादिया नवद्वीप गाउँमा जन्मनुभयो। उहाँले व्यापक उपदेश दिनुभयो र संसारलाई भगवान महाविष्णुको महामन्त्र प्रदान गर्नुभयो, जो आध्यात्मिक मुक्तिका लागि एक शक्तिशाली जप मानिन्छ। श्री चैतन्यले अहिंसाका सिद्धान्तमा पनि जोर दिनुभयो र त्यस युगमा अन्यथा व्याप्त पशुवधको विरोध गर्नुभयो। साथै उहाँले वैष्णव धर्मको पुनर्जागरण र प्रसार गर्नुभयो, जो भगवान महाविष्णु र उहाँका अवतारप्रतिको भक्तिमा केन्द्रित छ। यी मूल्य बिर्सिने खतरामा परेको समयमा शान्ति, करुणा र आध्यात्मिक उन्नयन प्रवर्धन गर्न श्री चैतन्यका शिक्षा र कार्यले निर्णायक भूमिका खेल्यो।

“kr̥ṣṇara praghatā triguṭa prakāra
śāstrara śrīmūrti āra bhakta kalebara”

भावार्थ: भगवान चैतन्य एक आध्यात्मिक गुरु हुनुहुन्थ्यो, जसले भगवान प्राप्तिको साधनका रूपमा प्रेम र भक्तिको स्वतन्त्र मार्ग सिकाउनुभयो। उहाँले भगवानको नाम जप — जो ‘नाम सङ्कीर्तन’का नामले चिनिन्छ — र अहिंसाका सद्गुणको महत्त्वमा जोर दिनुभयो। यसबाहेक, आफ्ना शिक्षाद्वारा उहाँले भक्तिको सार लोकप्रिय बनाउनुभयो, जसमा विष्णुको मूर्तिपूजा र श्रीमद्भागवत महापुराणको पाठ समावेश छ।

भगवान कल्कि: कलियुगमा भगवान महाविष्णुका तेस्रो अवतार

भविष्य मालिकाअनुसार भनिएको छ कि भगवान महाविष्णुका दसौँ अवतार भगवान कल्कि कलियुगको अन्त्यमा पृथ्वीमा प्रकट हुनुहुनेछ, जो 5,000 वर्ष बितेपछि हुने विश्वास गरिन्छ। हामी अहिले कलियुगको 5,125औँ वर्षमा छौँ, त्यसैले हामीले बुझ्नुपर्छ कि कलियुग समाप्त भइसकेको छ र हामी अहिले कलियुग र सत्ययुगबीचको सन्धिकालमा छौँ, जो अनन्त युग वा दुई युगबीचको अन्तराल अथवा सन्धिका नामले चिनिन्छ।

“athāsau yuga-sandhyāyāṁ
dasyu-prāyeṣu rājasu
janitā viṣṇu-yaśaso
nāmnā kalkir jagat-patiḥ”

स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण — स्कन्ध 1, अध्याय 3, श्लोक 25

भावार्थ: दुई युगको सन्धिमा, जब कलियुगको अन्त्य आउँछ र सत्ययुगको उदय सुरु हुन्छ, ब्रह्माण्डका स्वामी कल्किदेव अवतरित हुनुहुनेछ। माथिको श्लोक भन्छ कि उहाँ एक वैष्णव ब्राह्मणका घरमा जन्मनुहुनेछ, जो भगवान महाविष्णुको महिमा गान गर्दै आएका हुनेछन्। अधर्मी शासकहरूद्वारा उत्पन्न अन्धकार, अन्याय र दमनमा संसार डुबेको समयमा उहाँ प्रकट हुनुहुनेछ।

“śambala-grāma-mukhyasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ
bhavane viṣṇuyaśasaḥ kalkiḥ prādurbhaviṣyati”

स्रोत: श्रीमद्भागवत महापुराण — स्कन्ध 12, अध्याय 2, श्लोक 18

भावार्थ: संसारमा व्यवस्था र धर्म पुनःस्थापित गर्न भगवान कल्कि कलियुगको अन्त्यमा प्रकट हुनुहुनेछ। माथिको श्लोक भन्छ कि उहाँ सम्भल गाउँका एक प्रमुख ब्राह्मणको घरमा मानव रूपमा जन्म लिनुहुनेछ। भगवान महाविष्णुका अनन्य भक्त यी ब्राह्मण दिनहुँ उहाँको महिमा गान गर्ने व्यक्ति हुनेछन्।

जय श्री माधव